İrandakı vəziyyət 30 milyon insanı yoxsulluğa sürükləmək təhlükəsi ilə üzləşir

Ekspertlər xəbərdarlıq edirlər ki, İrandakı müharibənin yaratdığı gübrə və yanacaq təchizatı zəncirlərindəki kütləvi pozuntular qlobal ərzaq təhlükəsizliyini təhdid edir və onilliklər boyu davam edən iqtisadi tərəqqini tərsinə çevirir.

İrandakı hərbi əməliyyatlar tezliklə dünyanın ən yoxsul bölgələri üçün fəlakətli nəticələrə səbəb ola biləcək zəncirvari reaksiyaya səbəb olub. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnkişaf Proqramının (BMTİP) rəhbəri Aleksandr De Kruya görə, kənd təsərrüfatı və enerji sektorlarına təsir 30 milyondan çox insanı yoxsulluğa sürükləyib.

Kənd təsərrüfatı ən çox zərər çəkib. Münaqişə kritik bir anda - dünyanın hər yerindəki fermerlər məhsullarını əkməyə başladığı bir vaxtda başlayıb. Gübrə və yanacaq çatışmazlığı bölgədəki qeyri-sabitliyin birbaşa nəticəsidir. Strateji əhəmiyyətli nəqliyyat arteriyası olan Hörmüz boğazı xüsusilə vacib rol oynayır. Boğazdan keçən yük gəmilərinin hərəkəti hazırda bağlanıb və ixracı iflic edir.

Qlobal gübrə daşınmalarının üçdə biri bu bölgədən keçir. Bundan əlavə, qlobal aqrokimyəvi istehsalın əhəmiyyətli bir hissəsi Yaxın Şərqdə cəmləşib. Məsələn, İran azot gübrəsi bazarında strateji əhəmiyyətli oyunçudur (xüsusən də karbamidin dördüncü ən böyük ixracatçısıdır). Bu bölgədə gəmiçiliyin tıxanması və ya hətta qismən məhdudlaşdırılması aqrokimyəvi qiymətləri dərhal şişirdir.

Aleksandr De Kru qeyd etdiyi kimi, logistik çöküş səbəbindən kənd təsərrüfatı məhsuldarlığının azalması artıq bir faktdır və bu, qaçılmaz olaraq 2026-cı ilin sonuna qədər məhsuldarlığın kəskin şəkildə azalmasına səbəb olacaq.

Bir çox ölkə üçün bu, bir neçə illik geriləmə demək ola bilər və bu, dünyanın əvvəlki iqtisadi şoklardan qurtulmağa başladığı bir vaxtda baş verir. "Zamanla bu, qiymətlərə, xüsusən də qida sektorunda böyük təsir göstərə bilər", - deyə dörd düzinə inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyata əsas kreditor olan Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankının (AYİB) prezidenti Odile Reno-Basso xəbərdarlıq etdi.

Böhran artıq qlobal iqtisadiyyatı sarsıtmağa başlayıb. BMT-nin hesablamalarına görə, müharibənin dolayı nəticələri qlobal ÜDM-in 0,5%-dən 0,8%-ə qədərini "mənimsəyib". Keçmiş Belçika Baş naziri dağıntının həyəcan verici sürətini vurğuladı: onilliklər ərzində qurulmuş strukturlar və iqtisadi əlaqələr cəmi səkkiz həftəlik aktiv döyüşlərdə məhv edilir.

Müharibənin aktiv mərhələsi dərhal başa çatsa belə, artıq hərəkətdə olan proseslərin ətaləti çox böyükdür. Kənd təsərrüfatı sektorundakı problemlərlə yanaşı, dünya ciddi enerji çatışmazlığı, miqrantların qazancından asılı olan ailələrə zərbə vuran pul köçürmələrinin kəskin azalması və ərzaq qiymətlərinin artması ilə üzləşir.

Vəziyyət, Dünya Bankı və BVF də daxil olmaqla, qlobal maliyyə qurumlarının artıq rəsmi olaraq ərzaq qiymətlərinin artmasının əhalinin ən yoxsul təbəqələri üçün dözülməz bir yükə çevriləcəyini təsdiqləməsi ilə daha da ağırlaşır.

Humanitar təşkilatlar təzyiq altındadır: dünyada yardım ehtiyacları artarkən, maliyyələşdirmə azalır. Bu, Sudan, Qəzza zolağı və Ukrayna kimi digər uzunmüddətli böhranlardakı missiyaları risk altına qoyur.

BMTİP-in rəhbəri humanitar işçilərin tezliklə üzləşəcəkləri sərt reallığı açıqladı: resursların çatışmazlığı səbəbindən onlar yaşamaq üçün tamamilə xarici təchizatdan asılı olanlara yardımdan imtina etmək məcburiyyətində qalacaqlar. Bu, qaçılmaz olaraq daha böyük sosial təhlükəsizliyə və aclıqla əlaqəli ölüm hallarının artmasına səbəb olacaq.

De Kru yekun olaraq bildirib ki, "Ərzaq təhlükəsizliyinin pik həddi bir neçə ay ərzində çatacaq. Və təəssüf ki, hazırda bu ssenarinin qarşısını almaq üçün heç nə etmək demək olar ki, mümkün deyil".

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı (FAO) əvvəllər qlobal ərzaq qiymətləri indeksinin mart ayında altı ayın ən yüksək həddini keçdiyini bildirmişdi. Mütəxəssislər xəbərdarlıq ediblər ki, vəziyyət davam edərsə, istehlakçılar yalnız logistika deyil, həm də kənd təsərrüfatındakı fundamental dəyişikliklər səbəbindən uzun müddət yüksək qiymətlərlə qarşılaşacaqlar.