Təranə Paşayeva:

"...YADDA QALA BİLƏCƏK MÜHÜM TARİX..."

Prezident İlham Əliyevin 8 avqust 2025-ci ildə ABŞ-a işgüzar səfəri Azərbaycan diplomatiyasının tarixində mühüm hadisələrdən biri kimi yadda qaldı. Vaşinqtonda keçirilən görüşlər təkcə Azərbaycan-ABŞ münasibətlərinin inkişafı baxımından deyil, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşması və Cənubi Qafqazda davamlı sülhün formalaşdırılması baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıdı.
Prezident İlham Əliyev ABŞ Prezidenti Donald Trampın dəvəti ilə avqustun 7-8-də Vaşinqtonda işgüzar səfərdə oldu. Səfərin əsas nəticələrindən biri Azərbaycan ilə ABŞ arasında Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının hazırlanması üçün Strateji İşçi Qrupunun yaradılması haqqında Anlaşma Memorandumunun imzalanması oldu.
Vaşinqton səfərinin mühüm istiqamətlərindən biri iki ölkə arasında münasibətlərin daha yüksək səviyyəyə qaldırılmasıdır. Strateji İşçi Qrupunun yaradılması gələcəkdə enerji, nəqliyyat, investisiya, kommunikasiya, təhlükəsizlik, texnologiya və digər sahələrdə əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün institusional baza yaradır.Prezident İlham Əliyev səfərdən sonra Azərbaycan mediasına müsahibəsində bu mərhələni Azərbaycan-ABŞ münasibətlərində yeni səhifə kimi qiymətləndirib və gələcək əməkdaşlıq istiqamətlərinin geniş olduğunu vurğulayıb.
Bu baxımdan səfərin mahiyyətini yalnız bir görüş və ya bir sənədlə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Burada söhbət iki dövlət arasında uzunmüddətli və daha sistemli tərəfdaşlıq mexanizminin formalaşdırılmasından gedir.
Vaşinqton səfərinin Azərbaycan üçün mühüm nəticələrindən biri də ABŞ Prezidenti tərəfindən "Azadlığa Dəstək Aktı"nın 907-ci düzəlişinin tətbiqindən imtinanın uzadılması ilə bağlı sərəncamın imzalanması oldu. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi saytında bu addım səfərin əsas nəticələrindən biri kimi göstərilir.
Bu qərarın siyasi əhəmiyyəti xüsusilə diqqətəlayiqdir. Çünki 907-ci düzəliş uzun illər Azərbaycan-ABŞ münasibətlərinin gündəliyində mübahisəli məsələlərdən biri olub. Azərbaycan tərəfi üçün onun tətbiqindən imtina münasibətlərdə yeni mərhələnin siyasi simvollarından biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Vaşinqton görüşünün ən mühüm istiqamətlərindən biri, şübhəsiz ki, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması idi. Avqustun 8-də Prezident İlham Əliyev, ABŞ Prezidenti Donald Tramp və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın iştirakı ilə keçirilən görüşdə Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh və dövlətlərarası münasibətlərin yaradılması haqqında saziş layihəsinin ilkinləşdirilməsi baş tutdu. Həmçinin tərəflər ATƏT-in Minsk Prosesi və onunla bağlı strukturların bağlanması məsələsinə dair birgə müraciət imzaladılar.
Bu hadisə Azərbaycan diplomatiyasının uzun illər ərzində apardığı siyasi xətt baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan sülh prosesində əsas prinsiplər kimi dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və yurisdiksiyasına hörmət edilməsini önə çəkib.
Vaşinqtonda imzalanmış Birgə Bəyannamədə də iki ölkə arasında kommunikasiyaların açılmasının regionda sülh, sabitlik və rifahın təşviqi baxımından əhəmiyyəti vurğulanıb.
Vaşinqton görüşünün Azərbaycan və region üçün mühüm nəticələrindən biri də Azərbaycan ərazisindən keçməklə Naxçıvanla bağlantının inkişafını nəzərdə tutan "Trump Route for International Peace and Prosperity" - TRIPP layihəsi ilə bağlı razılaşmalar oldu.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatında TRIPP layihəsinin gələcəkdə Orta Dəhlizin mühüm seqmentlərindən birinə çevrilə biləcəyi, Asiya ilə Avropa arasında yükdaşımaların inkişafına, enerji və elektrik ixracına, həmçinin fiber-optik infrastrukturun qurulmasına imkan yarada biləcəyi qeyd olunur.
Bu layihənin əhəmiyyəti yalnız Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri ilə məhdudlaşmır. Yeni nəqliyyat imkanları Cənubi Qafqazın beynəlxalq logistika xəritəsində rolunu daha da gücləndirə bilər.
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi, enerji infrastrukturu və nəqliyyat imkanları ölkəni Şərqlə Qərb arasında mühüm bağlantı nöqtələrindən birinə çevirir. Yeni kommunikasiyaların yaradılması isə bu üstünlüyün daha geniş iqtisadi imkanlara çevrilməsinə şərait yarada bilər.
Səfərin digər mühüm istiqaməti iqtisadi və enerji əməkdaşlığıdır. Avqustun 7-də Prezident İlham Əliyevin ABŞ Prezidentinin xüsusi nümayəndəsi Stiv Vitkoffla görüşündən əvvəl SOCAR və ExxonMobil arasında əməkdaşlıq memorandumu imzalanıb. Görüşdə Azərbaycan-ABŞ strateji əməkdaşlığının perspektivləri, enerji, regional sülh və iqtisadi əlaqələr müzakirə edilib.
Bu fakt Azərbaycanın enerji siyasətinin ABŞ-la əməkdaşlıq üçün yaratdığı imkanları bir daha göstərir. Azərbaycanın enerji resursları ilə yanaşı, yaşıl enerji potensialı, elektrik enerjisinin ixracı və nəqliyyat infrastrukturu gələcək əməkdaşlığın yeni istiqamətlərinə çevrilə bilər.
8 avqust görüşünün mühüm tərəflərindən biri də regionun gələcəyi ilə bağlı verilən siyasi mesajdır. Uzun illər münaqişə ilə müşayiət olunan Cənubi Qafqazda yeni mərhələ formalaşır.
Azərbaycan üçün əsas məqsəd əldə edilmiş nəticələrin davamlı sülhə və iqtisadi inkişafa çevrilməsidir. Sülh yalnız siyasi sənədlərin imzalanması ilə yekunlaşmır. Bunun davamlı olması üçün qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi, kommunikasiyaların açılması, iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi və region dövlətlərinin bir-birinin suverenliyinə hörmət etməsi mühüm şərtlərdir.
Bu baxımdan Vaşinqton görüşü sülh gündəliyini siyasi müstəvidən iqtisadi və nəqliyyat əməkdaşlığı mərhələsinə keçirmək üçün imkan yaradan hadisə kimi də qiymətləndirilə bilər.
Prezident İlham Əliyevin ABŞ səfərinin daha bir mühüm tərəfi Azərbaycanın beynəlxalq diplomatiyada artan rolunun nümayiş etdirilməsidir.Azərbaycan son illərdə həm enerji təhlükəsizliyi, həm nəqliyyat, həm də regional təhlükəsizlik baxımından mühüm tərəfdaş kimi çıxış edir. Vaşinqton görüşündə Azərbaycan öz milli maraqlarını qorumaqla yanaşı, regional əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi üçün yeni imkanların formalaşdırılmasına çalışdı.
Bu prosesdə Azərbaycanın əsas üstünlüklərindən biri müstəqil xarici siyasət yürütməsi və müxtəlif güc mərkəzləri ilə qarşılıqlı maraqlara əsaslanan münasibətlər qurmasıdır.
8 avqust Vaşinqton görüşünün siyasi əhəmiyyəti böyükdür. Lakin əldə olunan razılaşmaların əsl dəyəri onların gələcəkdə necə həyata keçiriləcəyindən asılı olacaq.Sülh sazişinin yekun imzalanması və ratifikasiyası, kommunikasiyaların açılması, TRIPP layihəsinin reallaşdırılması, Azərbaycan-ABŞ strateji tərəfdaşlığının konkret layihələrlə zənginləşdirilməsi qarşıdakı mərhələnin əsas məsələlərindəndir.
Azərbaycan üçün əsas hədəf hərbi qarşıdurma və münaqişə mərhələsindən regional əməkdaşlıq və iqtisadi inkişaf mərhələsinə keçməkdir. Bu isə həm Azərbaycanın, həm də bütövlükdə Cənubi Qafqazın gələcəyi üçün yeni perspektivlər yarada bilər.
Prezident İlham Əliyevin 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtona səfəri Azərbaycan diplomatiyası baxımından çoxşaxəli və mühüm nəticələrlə yadda qaldı. Azərbaycan-ABŞ münasibətlərində strateji tərəfdaşlıq mexanizminin yaradılması, 907-ci düzəlişlə bağlı mühüm siyasi addım, Azərbaycan-Ermənistan sülh sazişi layihəsinin ilkinləşdirilməsi, ATƏT-in Minsk Prosesi ilə bağlı yeni mərhələ və nəqliyyat kommunikasiyalarının inkişafı ilə bağlı razılaşmalar səfərin əsas nəticələrini təşkil etdi.Vaşinqton görüşü Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyinin və diplomatik imkanlarının daha bir nümayişi oldu. İndi əsas məsələ əldə edilmiş siyasi nəticələrin davamlı sülhə, iqtisadi əməkdaşlığa, nəqliyyat əlaqələrinin genişlənməsinə və regionda uzunmüddətli sabitliyə çevrilməsidir.
8 avqust 2025-ci il bu baxımdan yalnız bir səfər tarixi deyil, Azərbaycan-ABŞ münasibətlərində və Cənubi Qafqazın siyasi tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi yadda qala biləcək mühüm tarixdir.

Təranə Paşayeva

Psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru, Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri, LOQOS Psixoloji və Nitq İnkişafı Mərkəzi-nin təsisçisi və rəhbəri