Yoqa: Hindistanın ənənəvi həyat tərzinin ayrılmaz hissəsi

Nalanda-dan yoqaya: şəxsi təcrübə

1980-ci illərdə Hindistanın Bihar ştatında, Nalandanın ucqar bir bölgəsində böyüyən uşaq kimi mən heç vaxt yoqa ilə məşğul olmamış və onun haqqında heç nə eşitməmişdim. Babam güləşçi idi və onun səhərlər müxtəlif fiziki hərəkətlər etdiyini görürdüm. Atam həm gəzmək, həm də əkin sahələrinə nəzarət etmək üçün tarlalara gedirdi, anam isə səhər tezdən axşamadək ev işləri ilə məşğul olurdu. Yoqa ailəmizin həyat tərzinin bir hissəsi deyildi və o vaxt ətrafımızda yoqa ilə məşğul olan heç kimi tanımırdım.

Yoqa haqqında ilk dəfə Cəvahirləl Nehru Universitetinə daxil olanda məlumat əldə etdim. Universitetin kampusunda yoqa müəlliminin dərs keçdiyini gördüm. Lakin heç vaxt yoqa kurslarına qoşulmadım. Mənə elə gəlirdi ki, yoqa çoxlu məşq tələb edir və hər kəs üçün uyğun deyil – ən azı mənim üçün. Bunun əvəzinə hər axşam qaçır və sadə fiziki hərəkətlər edirdim. Sonralar Maharşi Mahiş Yoqi tərəfindən yaradılmış Transsendental Meditasiya (Transcendental Meditation)  ilə məşğul olmağa başladım. Lakin heç vaxt ağlıma gəlmirdi ki, meditasiya Aştanqa Yoqanın (yoqanın səkkiz mərhələsinin) bir hissəsidir.

Bu gün Hindistanda, hətta ucqar kəndlərdə belə, insanların Asana və Pranayama anlayışlarına bələd olduğunu görürəm. Halbuki iki-üç onillik əvvəl vəziyyət belə deyildi. Hindistan yoqa inqilabının şahidi olub. İndi tez-tez mənə sağlam həyat tərzi sürmək üçün Anulom-Vilom – Pranayamaya (nəfəs məşqinə) aid bir texnika ilə məşğul olmağı və Ayurveda məhsullarından istifadə etməyi məsləhət görən insanlarla qarşılaşıram.

Purna Dhanurasana və ya Tam Kaman duruşu

Mən son onillik ərzində yoqa ilə məşğul olmağa başlamışam. Bu müddət ərzində sadə Vacrasanadan tutmuş daha mürəkkəb Padma-Mayurasanaya (Lotus-Tovuzquşu duruşu) və Purna Şalabhasanaya (Tam Çəyirtkə duruşu) qədər müxtəlif asanaları – bədən vəziyyətlərini yerinə yetirmişəm. Bir neçə yoqa məşğələsindən sonra bədənimin çevik olduğunu və həm sadə, həm də mürəkkəb yoqa hərəkətlərini asanlıqla yerinə yetirə bildiyimi anladım.

Çakrasana və ya Dairə Duruşu

Tədricən asanaları daha uzun müddət icra etməyə başladım və Hindistanın ənənəvi həyat tərzi ilə yoqa praktikası arasında əlaqə qurmağa başladım. Anladım ki, yoqa səhər yuxudan oyandığımız andan gecə yatdığımız vaxta qədər Hindistanın ənənəvi həyat tərzinə dərindən nüfuz edib.

Səhər həyata keçirilən ilk ritual – insanın çömbələrək ayaqları üzərində oturduğu, budların bağırsaqlara təzyiq göstərdiyi və bunun bağırsaqların səmərəli şəkildə boşalmasına kömək etdiyi təmizlənmə prosesi  Uttkatasana adlı yoqa duruşudur. Bu duruş hər iki burun dəliyinə təsir göstərir və insanın özünü gümrah və rahat hiss etməsinə kömək edir.

Vakrasana və ya Burulma duruşu

Daha sonra insan Ayurvedada Dantadhavan adlanan diş təmizləmə prosesini həyata keçirir. Bu zaman indi geniş istifadə olunan plastik diş fırçasının əvəzinə müalicəvi xüsusiyyətlərə malik olduğu bilinən neem ağacının (Azadirachta indica) budağından istifadə edilir. Ardınca bədənə fiziki hərəkətlər etdirilir və çimmək həyata keçirilir. Daha sonra Suryanamaskar edərək Günəşə su təqdim edilir. Suryanamaskar yeddi yoqa pozasından ibarətdir. Tanrılara edilən dualar isə Şavda Pranayamadan – nəfəsi kəsmədən sözlərin təkrarlanmasından ibarətdir.

Mayurasana və ya Tovuzquşu duruşu

Səhər dualarından sonra insan işə getməzdən əvvəl səhər yeməyi yemək üçün Ardha-Padmasana (Yarım Lotus duruşu), başqa adı ilə Bhocnasana vəziyyətində taxta, düzbucaqlı bir lövhənin (pidha) üzərində oturur. Bhocnasana qan dövranını, xüsusilə də Pranaya və ya nəfəsə təsir edən Apanvayunu nəzarətdə saxlamağa kömək edir. İnsan bədənində beş Prana mövcuddur: pran, apan, saman, udan və vyan. Padmasana pranaya və qan dövranına nəzarət edir, diz oynaqlarının sağlamlığını və onurğanın düz vəziyyətdə qalmasını təmin edir, bununla da insanın ayıq və diqqətli qalmasına kömək edir.

Hindistanın klassik rəqsi və ya Nritya, kökləri Yoqa Şastraya gedib çıxan Natya Şastra tərəfindən istiqamətləndirilir. İstər Bharatanatyam, istərsə də Odissi ifaçısına diqqətlə baxdıqda, rəqqasın hərəkətlərinin bir sıra Yoqasanalar və Mudralardan ibarət olduğu aydın görünür. ‘Hatha Yoga Pradipika’-ya görə Mudra Yoqasananın ən yüksək mərhələsidir.

Bəzi ənənəvi Hindistan idman növləri, məsələn, Kabaddi və Çika, oyunçu öz növbəsində oynayarkən nəfəsini mümkün qədər uzun müddət saxlamağı tələb edir. Bu texnikanın kökləri Şavda Pranayamaya gedib çıxır. Burada əsas məqsəd nəfəsi mümkün qədər uzun müddət kəsmədən idmanla məşğul olmaqdır. Bu oyunlarda nəfəsini ən uzun müddət saxlaya bilən şəxs çox vaxt qalib olur.

Şirşasana və ya Baş Üzərində duruş

Dünya Vatsyayananın cinsi davranış qaydalarına dair yazdığı hind traktatı olan Kamasutranı tanıyır. Kamasutranın kökləri Yoqasanalara gedib çıxır. Kamasutranın təlimlərini tam şəkildə dərk etmək üçün Yoqasanalara yaxşı bələd olmaq lazımdır. Çevik bədənə, Yoqik pozaları və Yoqik Mudraları yerinə yetirmək qabiliyyətinə malik olmadan Kamasutradakı pozaların əksəriyyətini icra etmək mümkün olmazdı. Beləliklə, demək olar ki, yoqa ilə məşğul olmaq sağlam və harmonik ailə həyatına da töhfə verir.

İnsan Nidrasana (Yuxu duruşu) vəziyyətində uzandıqda yoqa onu yuxuya müşayiət edir. Bu, sağ burun dəliyinə təsir edən və bədəndə istilik yaradan sol böyrü üstə yatmaq vəziyyətidir. Şavasana (Cəsəd duruşu) isə insanın daha tez yuxuya getməsinə kömək edir.

Beləliklə, istər gündüz, istərsə də gecə – yuxudan oyanmaqdan yuxuya getməyə qədər yoqa idmanda, rəqsdə və ya fiziki yaxınlıqda özünü göstərərək Hindistanın ənənəvi həyat tərzinə dərindən nüfuz edib.

Bakasana və ya Durna duruşu

Morarci Desai Milli Yoqa İnstitutunda keçdiyim Sağlamlıq üçün Yoqa Elminin Əsasları kursu zamanı anladım ki, bütün bu fiziki məşqlər (vyayama) əslində nəfəs məşqlərinə (pranayama) və nəticə etibarilə zehnimizi sakitləşdirməyə və ona nəzarət etməyə kömək edən meditasiyaya (dhyana) hazırlıqdan başqa bir şey deyil. Bədənə, zehnə və ruha hakim olmaq yoqanın əsas məqsədidir.

Ənənəvi Hindistan həyat tərzini yaşamaq vegetarianlıq və veqanizm, Ayurveda və kompleks sağlamlıq yanaşması, şüurlu qidalanma və düzgün bəslənmə, davamlı həyat tərzi və ekoloji şüur, icma və sosial məsuliyyət, şəxsi inkişaf və özünü təkmilləşdirmə, eləcə də mənəvi axtarış və özünüdərketmə vasitəsilə bu məqsədə çatmağa kömək edə bilər.

Vrikşasana və ya Ağac duruşu

Yoqa ilə məşğul olmağın fiziki faydalarına elastikliyin və hərəkət amplitudasının artması, əzələlərin güclənməsi və tonusunun yaxşılaşması, tarazlığın, koordinasiyanın və bədən duruşunun yaxşılaşması, çəkinin idarə olunması və maddələr mübadiləsinin yaxşılaşması, immun funksiyaların güclənməsi, qan dövranının və ürək-damar sağlamlığının yaxşılaşması, həmçinin xroniki ağrı və iltihabın azalması daxildir.

Yoqa ilə məşğul olmağın zehni və emosional faydaları arasında stress, narahatlıq və depressiyanın azalması, diqqətin, konsentrasiyanın və zehni aydınlığın yaxşılaşması, emosiyaların tənzimlənməsi və tarazlığın güclənməsi, əhval-ruhiyyənin və ümumi rifahın yaxşılaşması, özünüdərketmənin, özünü qəbul etmənin və özünə sevginin artması, yuxu keyfiyyətinin yaxşılaşması, yaradıcılığın və məhsuldarlığın yüksəlməsi yer alır.

Yoqa ilə məşğul olmağın mənəvi faydalarına isə insanın daxili mənliyi və daha yüksək məqsədlə əlaqəsinin güclənməsi, enerjinin və çakraların tarazlaşması, şüurluluğun və hazırkı ana fokuslanmanın artması, sakitlik və daxili dinclik hissinin yaranması, şüurun və özünüdərketmənin genişlənməsi, intuisiyanın və daxili istiqamətləndirmənin güclənməsi, eləcə də vahid məqsəd və birlik hissinin artması daxildir.

Padmasanada Dhyana Mudra və ya Lotus duruşunda meditasiya

On ildən artıq yoqa ilə məşğul olduqdan sonra nəhayət yoqa müəllimi və qiymətləndiricisi olmaq qərarına gəldim. Morarci Desai Milli Yoqa İnstitutunda yoqa üzrə təhsil aldım və daha sonra Hindistanın Yoqa Sertifikatlaşdırma Şurasının keçirdiyi çətin imtahanda iştirak edərək 2025-ci ilin fevralında Yoqa Müəllimi və Qiymətləndiricisi kimi sertifikat aldım.

Padmasana və ya Lotus duruşu

Həmin vaxtdan etibarən diplomatlar və yoqa həvəskarları üçün yoqa dərsləri keçirirəm. Hətta Beynəlxalq Yoqa Günü münasibətilə Azərbaycanın Bakı şəhərində jurnalistlər və sosial media influenserləri üçün xüsusi yoqa məşğələsi də keçirmişəm.

Yoqa hamımızı birləşdirir. Hər gün, hətta cəmi 15 dəqiqə yoqa ilə məşğul olmaq bizə sülh, pozitivlik və firavanlıq gətirir. Mən bunu hər kəsə ürəkdən tövsiyə edirəm.

Abhay Kumar. Hindistanın Azərbaycandakı səfiri. Burada ifadə olunan fikirlər müəllifin şəxsi mövqeyidir.

* * *

* * *

ENG:

Yoga: Embedded in India’s Traditional Lifestyle 

From Nalanda to Yoga: A Personal Journey

As a child growing up in the 1980s in a remote corner of India in the Nalanda district of Bihar, I never practised Yoga and had never heard of it. My grandfather was a wrestler, and I saw him doing exercises in the morning. My father used to go to the fields for a walk as well as to look after the crops, and my mother used to do household chores from dawn to dusk. Yoga was never part of my family consciousness, nor had I known anyone far and wide who practised it at the time.

I first learned about it when I enrolled in Jawaharlal Nehru University and saw a Yoga instructor giving lessons at the university campus. I never joined the Yoga courses, which I thought needed a lot of practice and were not everybody’s cup of tea, at least not mine. Instead, I went for jogging every evening and did some simple physical exercises. Later I started doing Transcendental Meditation, started by Maharshi Mahesh Yogi, but it never occurred to me that meditation was part of Ashtanga Yoga (eight parts of Yoga).

Nowadays I find everybody in India is familiar with Asana and Pranayama , even in the remote villages, unlike two or three decades ago. India has witnessed a Yoga revolution. I often come across people who advise me to do Anulom-Vilom– a kind of Pranayama (breathing exercise) and to use Ayurvedic products to live a healthy life. I started practising Yoga over the past decade, which involved doing different Asanas -postures ranging from simple ones such as Vajrasana to very complex ones such as Padma-Mayurasana (Lotus-Peacock Pose), Purna Shalbhasana (Full Grasshopper Pose). After a few Yoga sessions, I realised that I have a flexible body and could do simple as well as complex Yoga postures with ease.

Gradually, I began practising asanas for a longer duration, and I started connecting the dots between the traditional Indian way of life and the practice of Yoga. I found that Yoga was deeply embedded in the traditional Indian lifestyle, from waking up in the morning to going off to sleep at night. The very first morning ritual of performing ablutions, where a person sits on his feet in a squatting position with one’s intestines pressed by his thighs, helping to empty the bowels efficiently, is a Yoga posture called Uttkatasana, which dominates both nostrils and keeps one fresh and relaxed.

After that, the person brushes one’s teeth, a process called Dantadhawan in Ayurveda, with a twig of Neem tree (Azadirachta Indica) known to have medicinal properties instead of the now commonly used plastic toothbrush. Afterwards, one exercises one’s body and takes a bath. Then one offers water to the Sun, doing Suryanamaskar, which includes seven Yoga poses. Prayers offered to the deities consist of Shavda Pranayama, i.e. repetition of words without breaking breath.

After offering morning prayers, one sits on a wooden rectangular plate (called pidha) in Ardh-Padmasana (Half Lotus Pose), also known as Bhojnasana, to eat breakfast before setting off for work. In Bhojnasana, one controls the blood circulation and especially the Apanvayu, which affects Prana or breath. Our body has five Pranas: pran, apan, saman, udan and vyan. Padmasana controls the prana and blood circulation and keeps our knee joints healthy and spine straight, thus keeping the person alert. Indian classical dance or Nritya is guided by Natya Shastra, which has its roots in Yoga Shastra. If you look carefully at a performer of Indian classical dance, whether be it Bharatnatyam or Odissi, it will become obvious to you that the movements of the dancer are a series of Yogasanas and Mudras. Mudra is the highest stage of Yogasana according to Hath Yoga Pradipika.

A few traditional Indian sports such as Kabaddi and Chika involve holding one’s breath as long as possible while the player is playing one’s turn. The technique has its roots in Shavda Pranayama, where the focus is to play sports without breaking one’s breath as long as possible. The person who can hold one’s breath the longest often becomes the winner in these games.

The world knows about Kamasutra, the Indian treatise on sexual conduct written by Vatsyayana. The roots of Kamasutra lie in Yogasanas. Only a person well-versed in Yogasanas can fully comprehend the teachings of Kamasutra. It would be impossible to practice most of the poses depicted in Kamasutra without having a flexible body capable of performing Yogic postures and Yogic Mudras. Thus, it can be said that the practice of Yoga leads to a sound marital life. Yoga accompanies one to sleep when one lies down in Nidrasana ( Sleeping Pose), i.e. left side sleeping, which dominates the right nostril and creates heat inside our body. Shavasana (Pose of the Dead) helps one to go off to sleep fast.

Thus be it day or night, from waking up to going off to sleep, Yoga is embedded in the traditional Indian lifestyle, whether it be sports, dance or physical intimacy.

During my Foundation Course in Yoga Science for Wellness from Morarji Desai National Institute of Yoga, I realised that all these physical exercises (vyayamas)are mere preparations for breathing practice (pranayama) and ultimately meditation (dhyana), which helps us to calm our mind and eventually master it. Mastery over our body, mind and spirit is the ultimate goal of Yoga. Living a traditional Indian lifestyle can help in achieving this goal through vegetarianism and veganism, Ayurveda and holistic health, mindful eating and nutrition, sustainable living and eco-awareness, community and social responsibility, personal growth and self-development, and spiritual exploration and introspection.

The physical benefits of practising Yoga include increased flexibility and range of motion, strengthened muscles and improved tone, improved balance, coordination, and posture, weight management and improved metabolism, enhanced immune function, improved circulation and cardiovascular health, and reduced chronic pain and inflammation.

The mental and emotional benefits of practising Yoga include reduced stress, anxiety, and depression, improved focus, concentration, and mental clarity, enhanced emotional regulation and balance, boosted mood and overall well-being, increased self-awareness, self-acceptance, and self-love, improved sleep quality, and enhanced creativity and productivity. The spiritual benefits of practising Yoga include connection to inner self and higher purpose, balanced energy and chakras, increased mindfulness and presence, a sense of calm and inner peace, expanded consciousness and self-awareness, improved intuition and guidance, and a greater sense of unity of purpose.

After practising Yoga for over a decade, I finally took the step to become a Yoga teacher and evaluator. I studied Yoga at Morarji Desai National Institute of Yoga and then took a difficult exam conducted by the Yoga Certification Board of India and was certified as a Yoga Teacher and Evaluator in February 2025.

Since then, I have been conducting Yoga classes for diplomats and yoga enthusiasts. I even conducted a special Yoga session for journalists and Social Media Influencers on the occasion of International Day of Yoga in Baku, Azerbaijan.

Yoga connects us all. Practising Yoga every day, even for fifteen minutes, brings us peace, positivity and prosperity. I heartily recommend it to one and all. 

*India’s ambassador to Azerbaijan. The views expressed are personal.